Hạng nhất Liberica tại Southeast Asia Green Coffee Competition 2024
Tháng 12 năm 2024, tại Southeast Asia Green Coffee Competition, một lô cà phê nhân xanh từ vùng cao Hướng Phùng đã được ban giám khảo quốc tế xếp vào hạng nhất Đặc biệt — thứ hạng cao nhất mà cuộc thi dành cho những lô hạt vượt trội cả về điểm số lẫn tính đặc trưng. Điều khiến kết quả này đáng chú ý không chỉ nằm ở điểm số, mà ở chính đối tượng dự thi: một giống Liberica Excelsa, dòng cà phê lâu nay bị coi là "hạng ba" của thế giới. Lô hạt ấy mang tên Hibiscus, và nó đến từ nông trại Madam Hương ở Khe Sanh, Quảng Trị.
Cuộc thi và ý nghĩa của thứ hạng
Southeast Asia Green Coffee Competition là sân chơi đánh giá cà phê nhân xanh (green coffee) của khu vực Đông Nam Á, nơi các lô hạt được chấm theo phương pháp cupping chuẩn hóa. Khác với những cuộc thi chỉ tôn vinh kỹ năng pha chế hay rang xay, ở đây điểm số phản ánh trực tiếp chất lượng nội tại của hạt: giống, thổ nhưỡng, cách canh tác và đặc biệt là kỹ thuật sơ chế sau thu hoạch.
Quy trình chấm điểm dựa trên khung của Specialty Coffee Association (SCA), đánh giá độc lập qua nhiều tiêu chí:
- Hương thơm (fragrance/aroma) khi hạt còn khô và sau khi chiết xuất
- Vị chua (acidity) — độ sáng, sự sống động và tính cấu trúc
- Hậu vị (aftertaste) — độ dài và độ sạch của dư vị
- Cảm giác trong miệng (body) — trọng lượng và kết cấu
- Sự cân bằng và độ đồng nhất giữa các cốc thử
Trong hệ thống này, ngưỡng 80 điểm là ranh giới của "đặc sản" (specialty). Vượt qua ngưỡng đó đã là thành tựu; đạt tới thứ hạng cao nhất trong bảng nghĩa là lô hạt vừa sạch lỗi, vừa sở hữu một bản sắc hương vị đủ mạnh để thuyết phục những khẩu vị khó tính nhất.
Với một giống Liberica, được xếp hạng nhất Đặc biệt không đơn thuần là một giải thưởng — đó là một tuyên bố về khả năng của cả một dòng cà phê.
Vì sao chiến thắng của một giống Liberica lại đặc biệt
Thế giới cà phê từ lâu chia thành hai cực: Arabica thanh tao, được săn đón, và Robusta mạnh mẽ, giá rẻ. Liberica — dòng thứ ba — thường bị bỏ quên bên lề, gắn với định kiến về hương vị "thô", "gỗ" hay "hắc". Ở Việt Nam, Liberica được biết đến dưới cái tên dân dã cà phê mít, chủ yếu trồng làm cây che bóng hoặc chắn gió, hiếm khi được đối xử như một sản phẩm đặc sản đúng nghĩa.
Chính vì thế, việc Hibiscus vươn lên thứ hạng cao nhất đã lật ngược nhiều giả định:
- Định kiến về giống là có thể phá vỡ. Vấn đề của Liberica trước nay không nằm ở bản chất giống, mà ở cách con người canh tác và sơ chế nó một cách hời hợt. Khi được chăm sóc đúng, hạt Liberica bộc lộ một phổ hương vị mà Arabica hay Robusta không có.
- Hibiscus mang một bản sắc riêng. Được sơ chế theo phương pháp natural và lên men yếm khí (anaerobic), lô hạt phát triển tầng hương trái cây chín, hoa và mứt đặc trưng — gợi đúng đến sắc đỏ và vị thanh của hoa dâm bụt mà cái tên gợi mở. Đây là kết quả của việc kiểm soát chặt quá trình lên men, chứ không phải may mắn ngẫu nhiên.
- Cà phê Việt có thể chơi ở phân khúc cao cấp. Việt Nam là cường quốc xuất khẩu cà phê nhưng chủ yếu ở mảng Robusta thương phẩm. Một giải thưởng cho Liberica đặc sản cho thấy dư địa để nông sản Việt bước vào thị trường chất lượng cao, nơi câu chuyện về giống và vùng đất được trả giá xứng đáng.
Đằng sau hạt cà phê: đất Khe Sanh và bốn tầng tán rừng
Không có lô cà phê xuất sắc nào tách rời khỏi nơi nó lớn lên. Hibiscus được trồng ở Hướng Phùng, Khe Sanh — vùng cao nguyên phía tây Quảng Trị với độ cao, biên độ nhiệt ngày đêm và nền đất bazan tạo điều kiện cho hạt tích lũy đường và tiền chất hương vị chậm rãi, đầy đặn hơn.
Nhưng yếu tố làm nên khác biệt lớn nhất là cách nông trại canh tác: hệ nông lâm kết hợp bốn tầng tán rừng (four-strata agroforestry). Thay vì trồng cà phê thành đồi trọc phơi nắng, Madam Hương xếp lớp thảm thực vật thành bốn tầng cùng tồn tại:
- Tầng cao là những cây rừng lớn giữ vai trò khung sinh thái và điều hòa vi khí hậu
- Tầng trung là cây che bóng, giảm nắng gắt và giữ ẩm cho đất
- Tầng cà phê, nơi Liberica và Arabica sinh trưởng dưới bóng mát điều tiết
- Tầng thấp là thảm phủ mặt đất, giữ nước, chống xói mòn và nuôi dưỡng vi sinh vật
Mô hình này cho quả chín chậm và đều hơn, giảm stress nhiệt cho cây, đồng thời gìn giữ đa dạng sinh học của khu rừng thay vì đánh đổi nó lấy sản lượng. Chất lượng của Hibiscus, và của người anh em Arabica Catimor "Forest Dew" (đạt chứng nhận Q Certified 84.75 SCA), đều bắt nguồn từ triết lý canh tác thuận tự nhiên ấy.
Cảm xúc, sự công nhận và cam kết phía trước
Với một nông trại nhỏ ở vùng biên, mỗi thứ hạng quốc tế không phải là con số vô cảm. Nó là sự công nhận cho những mùa vụ hái chọn từng quả chín, những đêm canh mẻ lên men, và niềm tin rằng một giống cà phê bị xem thường vẫn có thể tỏa sáng nếu được đối xử tử tế. Kết quả tại Southeast Asia Green Coffee Competition 2024 cũng củng cố mối hợp tác với đối tác Nhật Bản SRM, nơi tiêu chuẩn khắt khe về độ ổn định và truy xuất nguồn gốc luôn được đặt lên hàng đầu.
Chúng tôi hiểu rằng một giải thưởng dễ trở thành đích đến, trong khi điều đáng giữ hơn là tính lặp lại — làm sao để mùa sau vẫn tốt như mùa trước, và tốt hơn nữa. Cam kết của Madam Hương vì thế không dừng ở tấm chứng nhận:
- Minh bạch quy trình: ghi chép chi tiết từ lô hái, thông số lên men đến đường cong sấy, để mỗi mẻ đều có thể được lặp lại và cải tiến.
- Bảo tồn trước sản lượng: giữ nguyên mô hình bốn tầng tán ngay cả khi nó đòi hỏi nhiều công hơn, bởi rừng khỏe thì hạt mới bền.
- Nâng đỡ giống bản địa: tiếp tục đầu tư cho Liberica như một dòng đặc sản thực thụ, chứ không phải một sản phẩm phụ.
Hạng nhất Đặc biệt cho Hibiscus không khép lại một hành trình mà mở ra một chương mới cho Liberica Việt Nam — chương mà giá trị của hạt cà phê được đo bằng chiều sâu hương vị và sự tôn trọng dành cho đất đai. Những cập nhật tiếp theo về mùa vụ, giải thưởng và các lô sơ chế mới sẽ được chúng tôi chia sẻ trong chuyên mục tin tức.
